अन्यथात्वाधिकरणं...

विकिपुस्तकानि तः
Jump to navigation Jump to search

उ.- अधिकरणसङ्गति:- पूर्वाधिकरणे समाख्यैक्याद् विद्यैक्यं प्रतिपादितम्।अत्रापि समाख्यैक्यं विद्यते।अत: अत्रापि विद्यैक्यं मन्तव्यमिति दृष्टान्तसङ्गत्या अधिकरणमिदमारभ्यते। अत्र विद्यमानानि सूत्राणि एतानि-
अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात्।३.३.६
न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत्।३.३.७
संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि।३.३.८
विषय: -
१ अथ हेमासन्यं प्राणमूचु: त्वं न उद्गायेति।तथेति तेभ्य एव प्राण उदगायत्।बृ.१.३.७
२ अथ ह व एवायं मुख्य: प्राण: तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे।छा.१.२.७
विशय: -एतयो: विध्यो: एका एव देवता आहोस्विद् भिन्ना इति संशय:।
पूर्वपक्ष:- उभयत्र एका एव देवता।
१ उद्गातृत्वम् उद्गीथत्वमिति शब्दभेदेऽपि देवासुरसङ्ग्राम:, तत्र देवानामतिक्रम: इत्यादिक: आशय: उभयत्र अविशेष: (समान:)। (...चेन्नाविशेषात्।३.३.६)
२ उभयत्र उद्गीथविद्या इति संज्ञा समाना अस्ति। अत: संज्ञात: विद्यैक्यं सिद्ध्यति।(३.३.८)

उत्तरपक्ष:- उभयत्र विद्या न मन्तव्या।
१ त्वं न उद्गायेति इति शब्दप्रयोग: एकत्र विद्यते तथा तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे इति शब्द: अपरत्र।प्रथमे शब्दे उद्गातृत्वम् (ऋत्विक्त्वम्)इति अर्थ: अस्ति अपरत्र उद्गीथत्वम् (उपास्यत्वम्) इति अर्थ: अस्ति। अत: शब्दाद् अन्यथात्वं सिदध्यति।(अन्यथात्वं शब्दादि...)
२ उभयत्र उपक्रमभेद: अपि दृश्यते।छान्दोग्ये ‘ओमित्येतदक्षरम् उद्गीथमुपासीत।(छा.१.१.१) इति ओङ्कारे प्राणदृष्टे: उपदेश: विद्यते।बृहदारण्यके त्वं न उद्गाय इति उद्गाता ज्ञायते। एवमुपक्रमभेदाद् विद्याभेदो मन्तव्य:।अत्र दृष्टान्त: परोवरीयसत्वादे:। परमात्मदृष्ट्या सर्वं ब्रह्मणि अध्यस्तम् तथापि परोवरीयस्त्वादिविशिष्टस्य उद्गीथस्य उपासनम् अक्षिविशिष्टोद्गीथोपासनाद् भिन्नम्। परोवरीयस्त्वादिविशिष्टस्य उद्गीथस्य उपासनम् आदित्यविशिष्टोद्गीथोपासनाद् भिन्नम्। एवमेवात्र दार्ष्टान्तिके ओङ्कारविशिष्टोद्गीथोपासनं प्राणविशिष्टोद्गीथोपासनाद् भिन्नम्।
३ संज्ञासामान्येऽपि प्रकरणभेदाद् विद्याभेद एव मन्तव्य:।कठकनाम्निग्रन्थे उक्तानां भिन्नतया प्रदिद्धानाम् अग्निहोत्रादिकर्मणाम् ‘काठकम्’ इति समाना संज्ञा भवति। तावता तेषामैक्यं न सिद्ध्यति।
४ छान्दोग्ये उद्गीथावयव: ओङ्कार: उपास्य: तथा बृहदारण्यके इन्द्रियप्रेरक: प्राण: उपास्य: इति उपास्यभेदाद् विद्याभेद:।
निर्णय:- छान्दोग्यकाण्वयो: उद्गीथविद्ये भिन्ने।

सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्।३.३.१
भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि।३.३.२
स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच्च ३.३.३
दर्शयति च ।३.३.४
विषय:- सर्वेषु वेदान्तेषु पञ्चाग्न्युपासना, प्राणोपासना, दहरोपासना, शाण्डिल्योपासना तथा वैश्वानरोपासना: इत्येता: उपासना: भिन्ना: सन्ति अथवा समाना:?
पूर्वपक्ष:- उपासनाभेद: वर्तते, नामरूपभेदात्।
१ रूपभेद: एवम्।द्रव्यं तथा देवता इति द्वे यागस्य रूपे भवत:।आमिक्षायाग: वाजिनयागाद् भिद्यते, द्रव्यभेदात्।एवमेव वाजसनेयशाखोक्ता पञ्चाग्निविद्या छान्दोग्योक्तपञ्चाग्निविद्याया: भिद्यते, देवताभेदात्। वाजसनेयशाखायां पञ्चाग्निविद्यायां ‘प्रेतस्याग्निरेवाग्नि: भवती’ति षष्ठ: अग्नि: उपास्यत्वेनोक्त:। छान्दोग्ये तु पञ्च एवाग्नय: उपास्यत्वेनोक्ता:।एवं रूपभेद: स्पष्ट:।
२मुण्डके शिरोव्रतं यै: कृतं तेषामेव ब्रह्मविद्यायामधिकार: उक्त:। अन्यत्र एवमधिकारनियम: नोक्त:।एवं धर्मभेदाद्विद्याभेद: मन्तव्य:।

उत्तरपक्ष:-
उपासनाभेद: नास्ति, यतो हि-
१ एतासाम् उपासनानां चोदनासु अभेद: वर्तते ।‘यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च प्राणं वेद’ इत्येषा चोदना छान्दोग्ये अपि वर्तते, बृहदारण्यकेऽपि तथैव वर्तते।अत: सर्वासु शाखासु प्राणोपासना समाना इत्यवगम्यते।
२ एतासाम् उपासनानां संयोगेषु अभेद: वर्तते ।‘ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति’ इति फलसंयोग: सर्वत्र समान:।
३ एतासाम् उपासनानां रूपेषु अभेद: वर्तते । प्राणोपासनासु सर्वत्र प्राण: इत्येव देवता श्रूयते। एवं रूपसामान्यमुपासनासु दृश्यते।
४ एतासाम् उपासनानां समाख्यासु अभेद: वर्तते ।प्राणविद्या इति सर्वत्र समाख्या सर्वत्र समाना।
अत: उपासनाभेद: नास्ति।
५ रूपभेदात् उपासनाभेद: इति चेत् अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति’ इत्यत्र षोडशीग्रहणाग्रहणरूपभेद: एकस्यामपि विद्यायां दृश्यते।
६ नैतदचीर्णव्रतोऽधीते इति वचनात् शिरोव्रताचरणं स्वाध्यायस्यैवाङ्गं, न तु ब्रह्मविद्याया:।अत: शिरोव्रतनियमभावाभावाभ्यां विद्या भिद्यते इति वचनमयुक्तम्।
७ सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति इति वचनात् सर्वेषां वेदानामेकमेव वेद्यमस्ति।एकवेद्यत्वात् विद्या अपि एका एव।
८ वाजसनेये वैश्वानररूपेण प्रादेशमात्रं ब्रह्म व्यपदिष्टम्।छान्दोग्ये ‘यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रं ...आत्मानं वैश्वानरमुपासते। इति तस्य सिद्धवत् ग्रहणं कृतम्।अत: वैश्वानरविद्याया: सर्वत्र ऐक्यं सिद्ध्यति।
निर्णय:-वेदान्तोक्तानामुपासनानामभेद:।

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्य-प्रश्नोत्तरसङ्ग्रह:     ३.३
"https://sa.wikibooks.org/w/index.php?title=अन्यथात्वाधिकरणं...&oldid=5690" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्