वाक्यपदीय प्रथम काण्ड

विकिपुस्तकानि तः
Jump to navigation Jump to search

मुखपृष्ठं गच्छतु


अनादिनिधनम् ब्रह्म $ शब्दतत्त्वं यद् अक्षरम् &
विवर्तते ऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः // वाप १.१ //

एकम् एव यद् आम्नातं $ भिन्नशक्तिव्यपाश्रयात् &
अपृथक्त्वे ऽपि शक्तिभ्यः पृथक्त्वेनेव वर्तते // वाप १.२ //

अध्याहितकलां यस्य $ कालशक्तिम् उपाश्रिताः &
जन्मादयो विकाराः षड् भावभेदस्य योनयः // वाप १.३ //

एकस्य सर्वबीजस्य $ यस्य चेयम् अनेकधा &
भोक्तृभोक्तव्यरूपेण भोगरूपेण च स्थितिः // वाप १.४ //

प्राप्त्युपायो ऽनुकारश् च $ तस्य वेदो महर्षिभिः &
एको ऽप्य् अनेकवर्त्मेव समाम्नातः पृथक् पृथक् // वाप १.५ //

भेदानां बहुमार्गत्वं $ कर्मण्य् एकत्र चाण्गता &
शब्दानां यतशक्तित्वं तस्य शाखासु दृष्यते // वाप १.६ //

स्मृतयो बहुरूपास् च $ दृष्टादृष्टप्रयोजनाः &
तम् एवाश्रित्य लिङ्गेभ्यो वेदविद्भिः प्रकल्पिताः // वाप १.७ //

तस्यार्थवादरूपाणि $ निश्रिताः स्वविकल्पजाः &
एकत्विनां द्वैतिनां च प्रवादा बहुधागता // वाप १.८ //

सत्या विसुद्धिस् तत्रोक्ता $ विद्यैवेकपदागमा &
युक्ता प्रणवरूपेण सर्ववादाविरोधिना // वाप १.९ //

विधातुस् तस्य लोकानाम् $ अङ्गोपाङ्गनिबन्धनाः &
विद्याभेदाः प्रतायन्ते ज्नानसंस्कारहेतवः // वाप १.१० //

आसन्नं ब्रह्मणस् तस्य $ तपसाम् उत्तमं तपः &
प्रथमं छन्दसाम् अङ्गम् आहुर् व्याकरणं बुधाः // वाप १.११ //

प्राप्तरूपविभागाया $ यो वाचः परमो रसः &
यत् तत् पुण्यतमं ज्योतिस् तस्य मार्गो ऽयम् आन्जसस्ः // वाप १.१२ //

अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां $ शब्दा एव निबन्धनम् &
तत्त्वावबोद्जः शब्दानं नास्ति व्याकरणाद् ऋते // वाप १.१३ //

तद् द्वारम् अपवर्गस्य $ वाङ्मलानां चिकित्सितम् &
पवित्रं सर्वविद्यानाम् अधिविद्यं प्रकासते // वाप १.१४ //

यथार्थजातयः सर्वाः $ सबाकृतिनिबन्धनाः &
तथैव लोके विद्यानाम् एसा विद्या परायनम् // वाप १.१५ //

इदम् आद्यं पदस्थानं $ सिद्धिसोपानपर्वणाम् &
इयं सा मोक्षमाणानाम् अजिह्मा राजपद्धतिः // वाप १.१६ //

अत्रातीतविपर्यासः $ केवलाम् अनुपस्यति &
छन्दस्यस् छन्दसां योनिम् आत्मा छन्दोमयीं तनुम् // वाप १.१७ //

प्रत्यस्थमितभेदाया $ यद् वाचो रूपम् उत्तमम् &
यद् अस्मिन्न् एव तमसि ज्योतिः सुद्धं विवर्तते // वाप १.१८ //

वैकृतं समति क्रान्ता $ मूर्तिव्यापारदर्शनम् &
व्यतीत्यालोकतमसी प्रकाशं यम् उपासते // वाप १.१९ //

यत्र वाचो निमेत्तानि $ चिह्नानीवाक्षरस्मृतेः &
शब्दपूर्वेण योगेन भासन्ते प्रतिबिम्बवत् // वाप १.२० //

अथर्वणाम् अङ्गिरसां $ सांनाम् ऋग्यजुषस्य च &
यस्मिन्न् उच्चावचा वर्णाः पृथक्स्थितपरिग्रहाः // वाप १.२१ //

यद् एकं प्रक्रियाभेदैर् $ बहुधा प्रविभज्यते &
तद् व्याकरणं आगम्य परं ब्रह्माधिगम्यते // वाप १.२२ //

नित्याः शब्दार्थसंबन्धास् $ तत्राम्नाता महर्षिभिः &
सूत्राणां सानुतन्त्राणां भाष्याणां च प्रणेतृभिः // वाप १.२३ //

अपोद्धारपदार्थाः ये $ ये चार्थाः स्थितलक्षणाः &
अन्वाख्येयाश् च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः // वाप १.२४ //

कार्यकारणभावेन $ योग्यभावेन च स्थिताः &
धर्मे ये प्रत्यये चाङ्गं संबन्धाः साध्वसाधुषु // वाप १.२५ //

ते लिङ्गैश् च स्वशब्दैश् च $ शास्त्रे ऽस्मिन्न् उपवर्णिताः &
स्मृत्यर्थम् अनुगम्यन्ते के चिद् एव यथागमम् // वाप १.२६ //

शिष्टेभ्य आगमात् सिद्धाः $ साधवो धर्मसाधनम् &
अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास् त्व् असाधवः // वाप १.२७ //

नित्यत्वे कृतकत्वे वा $ तेषाम् आदिर् न विद्यते &
प्राणिनाम् इव सा चैषा व्यवस्थानित्यतोच्यते // वाप १.२८ //

नानर्थिकाम् इमां कश् चिद् $ व्यवस्थां कर्तुम् अर्हति &
तस्मान् निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः // वाप १.२९ //

न चागमाद् ऋते धर्मस् $ तर्केण व्यवतिष्ठते &
ऋषीणाम् अपि यज् ज्ञानं तद् अप्य् आगमपूर्वकम् // वाप १.३० //

धर्मस्य चाव्यवच्छिन्नाः $ पन्थानो ये व्यवस्थिताः &
न तांल् लोकप्रसिद्धत्वात् कश् चित् तर्केण बाधते // वाप १.३१ //

अवस्थादेशकालानां $ भेदाद् भिन्नासु शक्तिषु &
भावानाम् अनुमानेन प्रसिद्धिर् अतिदुर्लभा // वाप १.३२ //

निर्ज्ञातशक्तेर् द्रव्यस्य $ तां तान् अर्थक्रियां प्रति &
विशिष्टद्रव्यसंबन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते // वाप १.३३ //

यत्नेनानुमितो ऽप्य् अर्थः $ कुशलैर् अनुमातृभिः &
अभियुक्ततरैर् अन्यैर् अन्यथैवोपपाद्यते // वाप १.३४ //

परेषाम् असमाख्येयम् $ अभ्यासाद् एव जायते &
मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदां नानुमानिकम् // वाप १.३५ //

प्रत्यक्षम् अनुमानं च $ व्यतिक्रम्य व्यवस्थिताः &
पितृरक्षःपिशाचानां कर्मजा एव सिद्धयः // वाप १.३६ //

आविर्भूतप्रकाशानाम् $ अनुपप्लुतचेतसाम् &
अतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षान् न विशिष्यते // वाप १.३७ //

अतीन्द्रियान् असंवेद्यान् $ पश्यन्त्य् आर्षेण चक्षुषा &
ये भावान् वचनं तेषां नानुमानेन बाधते // वाप १.३८ //

यो यस्य स्वम् इव ज्ञानं $ दर्शनं नातिशङ्कते &
स्थितं प्रत्यक्षपक्षे तं कथम् अन्यो निवर्तयेत् // वाप १.३९ //

इदं पुण्यम् इदं पापम् $ इत्य् एतस्मिन् पदद्वये &
आचण्डालमनुष्याणाम् अल्पं शास्त्रप्रयोजनम् // वाप १.४० //

चैतन्यम् इव यश् चायम् $ अविच्छेदेन वर्तते &
आगमस् तम् उपासीनो हेतुवादैर् न बाध्यते // वाप १.४१ //

हस्तस्पर्शाद् इवान्धेन $ विषमे पथि धावता &
अनुमानप्रधानेन विनिपातो न दुर्लभः // वाप १.४२ //

तस्माद् अकृतकं शास्त्रं $ स्मृतिं च सनिबन्धनाम् &
आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः // वाप १.४३ //

द्वाव् उपादानशब्देषु $ शब्दौ शब्दविदो विदुः &
एको निमित्तं शब्दानाम् अपरो ऽर्थे प्रयुज्यते // वाप १.४४ //

अविभक्तो विभक्तेभ्यो $ जायते ऽर्थस्य वाचकः &
शब्दस् तत्रार्थरूपात्मा संबन्धम् उपगच्छति // वाप १.४५ //

आत्मभेदं तयोः के चिद् $ अस्तीत्य् आहुः पुराणगाः &
बुद्धिभेदाद् अभिन्नस्य भेदम् एके प्रचक्षते // वाप १.४६ //

अरणिस्थं यथा ज्योतिः $ प्रकाशान्तरकारणम् &
तद्वच् छब्दो ऽपि बुद्धिस्थः श्रुतीनां कारणं पृथक् // वाप १.४७ //

वितर्कितः पुरा बुद्ध्या $ क्व चिद् अर्थे निवेशितः &
करणेभ्यो विवृत्तेन ध्वनिना सो ऽनुगृह्यते // वाप १.४८ //

नादस्य क्रमजातत्वान् $ न पूर्वो न परश् च सः &
अक्रमः क्रमरूपेण भेदवान् इव जायते // वाप १.४९ //

प्रतिबिम्बं यथान्यत्र $ स्थितं तोयक्रियावशात् &
तत्प्रवृत्तिम् इवान्वेति स धर्मः स्फोटनादयोः // वाप १.५० //

आत्मरूपं यथा ज्ञाने $ ज्ञेयरूपं च दृश्यते &
अर्थरूपं तथा शब्दे स्वरूपं च प्रकाशते // वाप १.५१ //

आण्डभावम् इवापन्नो $ यः क्रतुः शब्दसंज्ञकः &
वृत्तिस् तस्य क्रियारूपा भागशो भजते क्रमम् // वाप १.५२ //

यथैकबुद्धिविषया $ मूर्तिर् आक्रियते पटे &
मूर्त्यन्तरस्य त्रितयम् एवं शब्दे ऽपि दृश्यते // वाप १.५३ //

यथा प्रयोक्तुः प्राग् बुद्धिः $ शब्देष्व् एव प्रवर्तते &
व्यवसायो ग्रहीतॄणाम् एवं तेष्व् एव जायते // वाप १.५४ //

अर्थोपसर्जनीभूतान् $ अभिधेयेषु केषु चित् &
चरितार्थान् परार्थत्वान् न लोकः प्रतिपद्यते // वाप १.५५ //

ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च $ द्वे शक्ती तेजसो यथा &
तथैव सर्वशब्दानाम् एते पृथग् अवस्थिते // वाप १.५६ //

विषयत्वम् अनापन्नैः $ शब्दैर् नार्थः प्रकाश्यते &
न सत्तयैव ते ऽर्थानाम् अगृहीताः प्रकाशकाः // वाप १.५७ //

अतो ऽनिर्ज्ञातरूपत्वात् $ किम् आहेत्य् अभिधीयते &
नेन्द्रियाणां प्रकाश्ये ऽर्थे स्वरूपं गृह्यते तथा // वाप १.५८ //

भेदेनावगृहीतौ द्वौ $ शब्दधर्माव् अपोद्धृतौ &
भेदकारेषु हेतुत्वम् अविरोधेन गच्छतः // वाप १.५९ //

वृद्ध्यादयो यथा शब्दाः $ स्वरूपोपनिबन्धनाः &
आदैच्प्रत्यायितैः शब्दैः संबन्धं यान्ति संज्ञिभिः // वाप १.६० //

अग्निशब्दस् तथैवायम् $ अग्निशब्दनिबन्धनः &
अग्निश्रुत्यैति संबन्धम् अग्निशब्दाभिधेयया // वाप १.६१ //

यो य उच्चार्यते शब्दो $ नियतं न स कार्यभाक् &
अन्यप्रत्यायने शक्तिर् न तस्य प्रतिबध्यते // वाप १.६२ //

उच्चरन् परतन्त्रत्वाद् $ गुणः कार्यैर् न युज्यते &
तस्मात् तदर्थैः कार्याणां संबन्धः परिकल्प्यते // वाप १.६३ //

सामान्यम् आश्रितं यद् यद् $ उपमानोपमेययोः &
तस्य तस्योपमानेषु धर्मो ऽन्यो व्यतिरिच्यते // वाप १.६४ //

गुणः प्रकर्षहेतुर् यः $ स्वातन्त्र्येणोपदिश्यते &
तस्याश्रिताद् गुणाद् एव प्रकृष्टत्वं प्रतीयते // वाप १.६५ //

तस्याभिधेयभावेन $ यः शब्दः समवस्थितः &
तसाप्य् उच्चारणे रूपम् अन्यत् तस्माद् विविच्यते // वाप १.६६ //

प्राक् सम्ज्ञिनाभिसंबन्धात् $ संज्ञा रूपपदार्थिका &
षष्ट्याश् च प्रथमायाश् च निमित्तत्वाय कल्पते // वाप १.६७ //

तत्रार्थवत्त्वात् प्रथमा $ संज्ञाशब्दाद् विधीयते &
अस्येते व्यतिरेकश् च तदर्थाद् एव जायते // वाप १.६८ //

स्वं रूपम् इति कैश् चित् तु $ व्यक्तिः संज्ञोपदिश्यते &
जातेः कार्याणि संसृष्टा जातिस् तु प्रतिपद्यते // वाप १.६९ //

संज्ञिनीं व्यक्तिम् इच्छन्ति $ सूत्रे ग्राह्याम् अथापरे &
जातिप्रत्यायिता व्यक्तिः प्रदेशेषूपतिष्ठते // वाप १.७० //

कार्यत्वे नित्यतायां वा $ के चिद् एकत्ववादिनः &
कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिन् नानात्ववादिनः // वाप १.७१ //

पदभेदे ऽपि वर्णानाम् $ एकत्वं न निवर्तते &
वाक्येषु पदम् एकं च भिन्नेष्व् अप्य् उपलभ्यते // वाप १.७२ //

न वर्णव्यतिरेकेण $ पदम् अन्यच् च विद्यते &
वाक्यं वर्णपदाभ्यां च प्रविभागो न कश् चन // वाप १.७३ //

पदे न वर्णा विद्यन्ते $ वर्णेष्व् अवयवा न च &
वाक्यात् पदानाम् अत्यन्तं प्रविभागो न कश् चन // वाप १.७४ //

भिन्नदर्शनम् आश्रित्य $ व्यवहारो ऽनुगम्यते &
तत्र यन् मुख्यम् एकेषां तत्रान्येषां विपर्ययः // वाप १.७५ //

स्फोतस्याभिन्नकालस्य $ ध्वनिकालानुपातिनः &
ग्रहणोपाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते // वाप १.७६ //

स्वभावभेदान् नित्यत्वे $ ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु &
प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्य् उपचर्यते // वाप १.७७ //

शब्दस्य ग्रहणे हेतुः $ प्राकृतो ध्वनिर् इष्यते &
स्थितिभेदनिमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते // वाप १.७८ //

शब्दस्योर्ध्वम् अभिव्यक्तेर् $ वृत्तिभेदं तु वैकृतः &
ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर् न भिद्यते // वाप १.७९ //

इन्द्रियस्यैवसंस्कारः $ शब्दस्यैवोभवस्य वा &
क्रियते ध्वनिभिर् वादास् त्रयो ऽभिव्यक्तिवादिनाम् // वाप १.८० //

इन्द्रियस्यैव संस्कारः $ समाधानाञ्जनादिभिः &
विषयस्य तु संस्कारः तद्गन्धप्रतिपत्तये // वाप १.८१ //

चक्षुषः प्राप्यकारित्वे $ तेजसा तु द्वयोर् अपि &
विषयेन्द्रिययोर् इष्टा संस्कारः स क्रमो ध्वनेः // वाप १.८२ //

स्फोटरूपाविभागेन $ ध्वनेर् ग्रहणम् इष्यते &
कैश् चित् ध्वनिर् असंवेद्यः स्वतन्त्रो ऽन्यैः प्रकल्पितः // वाप १.८३ //

यथानुवाकः श्लोको वा $ सोढत्वम् उपगच्छते &
आवृत्त्या न तु स ग्रन्थः प्रत्यावृत्ति निरूप्यते // वाप १.८४ //

प्रत्ययैर् अनुपाख्येयैर् $ ग्रहणानुगुणैस् तथा &
ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपम् अवधार्यते // वाप १.८५ //

नादैर् आहितबीजायाम् $ अन्त्येन ध्वनिना सह &
आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दो ऽवधार्यते // वाप १.८६ //

असतश् चान्तराले याञ् $ छब्दान् अस्तीति मन्यते &
प्रतिपत्तुर् अशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः // वाप १.८७ //

भेदानुकारो ज्ञानस्य $ वाचश् चोपप्लवो ध्रुवः &
क्रमोपसृष्टरूपा वाग् ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयम् // वाप १.८८ //

  • ज्ञेयेन न विना ज्ञानं $ व्यवहारे ऽवतिष्ठते &

नालब्धक्रमया वाचा कश् चिद् अर्थो ऽभिधीयते // वाप १.८९ *//

यथाद्यसंख्याग्रहणम् $ उपायः प्रतिपत्तये &
संख्यान्तराणां भेदे ऽपि तथा शब्दान्तरश्रुतिः // वाप १.९० //

प्रत्येकं व्यञ्जका भिन्न $ वर्णवाक्यपदेषु ये &
तेषाम् अत्यन्तभेदे ऽपि संकीर्णा इव शक्तयः // वाप १.९१ //

यथैव दर्शनैः पूर्वैर् $ दूरात् संतमसे ऽपि वा &
अन्यथाकृत्य विषयम् अन्यथैवाध्यवस्यति // वाप १.९२ //

व्यज्यमाने तथा वाक्ये $ वाक्याभिव्यक्तिहेतुभिः &
भागावग्रहरूपेण पूर्वं बुद्धिः प्रवर्तते // वाप १.९३ //

यथानुपूर्वीनियमो $ विकारे क्षीरबीजयोः &
तथैव प्रतिपत्तॄणां नियतो बुद्धिषु क्रमः // वाप १.९४ //

भागवत्स्व् अपि तेष्व् एव $ रूपभेदो ध्वनेः क्रमात् &
निर्भागेष्व् अभ्युपायो वा भागभेदप्रकल्पनम् // वाप १.९५ //

अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या $ जातिः स्फोट इति स्मृता &
कैश् चित् व्यक्तय एवास्य ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः // वाप १.९६ //

अविकारस्य शब्दस्य $ निमित्तैर् विकृतो ध्वनिः &
उपलब्धौ निमित्तत्वम् उपयाति प्रकाशवत् // वाप १.९७ //

न चानित्येष्व् अभिव्यक्तिर् $ नियमेन व्यवस्थिता &
आश्रयैर् अपि नित्यानां जातीनां व्यक्तिर् इष्यते // वाप १.९८ //

देशादिभिश् च संबन्धो $ दृष्टः कायवताम् अपि &
देशभेदविकल्पे ऽपि न भेदो ध्वनिशब्दयोः // वाप १.९९ //

ग्रहणग्राह्ययोः सिद्धा $ योग्यता नियता यथा &
व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावे ऽपि तथैव स्फोटनादयोः // वाप १.१०० //

सदृशग्रहणानां च $ गन्धादीनां प्रकाशकम् &
निमित्तं नियतं लोके प्रतिद्रव्यम् अवस्थितम् // वाप १.१०१ //

प्रकाशकानां भेदांश् च $ प्रकाश्यो ऽर्थो ऽनुवर्तते &
तैलोदकादिभेदे तत् प्रत्यक्षं प्रतिबिम्बके // वाप १.१०२ //

विरुद्धपरिमाणेषु $ वज्रादर्शतलादिषु &
पर्वतादिसरूपाणां भावानां नास्ति संभवः // वाप १.१०३ //

तस्माद् अभिन्नकालेषु $ वर्णवाक्यपदादिषु &
वृत्तिकालः स्वकालश् च नादभेदाद् विभज्यते // वाप १.१०४ //

यः संयोगविभागाभ्यां $ करणैर् उपजन्यते &
स स्फोटः शब्दजाः शब्दा ध्वनयो ऽन्यैर् उदाहृताः // वाप १.१०५ //

अल्पे महति वा शब्दे $ स्फोटकालो न भिद्यते &
परस् तु शब्दसंतानः प्रचयापचयात्मकः // वाप १.१०६ //

दूरात् प्रभेव दीपस्य $ ध्वनिमात्रं तु लक्ष्यते &
घण्टादूनां च शब्देषु व्यक्तो भेदः स दृश्यते // वाप १.१०७ //

द्रव्याभिघातात् प्रचितौ $ भिन्नौ दीर्घप्लुताव् अपि &
कम्पे तूपरते जाता नादा वृत्तेर् विशेषकाः // वाप १.१०८ //

अनवस्थितकम्पे ऽपि $ करणे ध्वनयो ऽपरे &
स्फोटाद् एवोपजायन्ते ज्वाला ज्वालान्तराद् इव // वाप १.१०९ //

वायोर् अणूनां ज्ञानस्य $ शब्दत्वापत्तिर् इष्यते &
कैश् चिद् दर्शनभेदो हि प्रवादेष्व् अनवस्थितः // वाप १.११० //

  • लब्धक्रियाः प्रयत्नेन $ वक्तुर् इच्च्चानुवर्तिना &

स्थानेष्व् अभिहतो वायुः शब्दत्वं प्रतिपद्यते // वाप १.१११ *//

  • तस्य कारणसामर्थ्याद् $ वेगप्रचयधर्मणः &

संनिपाताद् विभज्यन्ते सारवत्यो ऽपि मूर्तयः // वाप १.११२ *//

  • अणवः सर्वशक्तित्वाद् $ भेदसंसर्गवृत्तयः &

छायातपतमःशब्द- भावेन परिणामिनः // वाप १.११३ *//

  • स्वशक्तौ व्यज्यमानायां $ प्रयत्नेन समीरिताः &

अभ्राणीव प्रचीयन्ते शब्दाख्याः परमाणवः // वाप १.११४ *//

  • अथायम् आन्तरो ज्ञाता $ सूक्ष्मवागात्मनि स्थितः &

व्यक्तये स्वस्य रूपस्य शब्दत्वेन विवर्तते // वाप १.११५ *//

  • स मनोभावम् आपद्य $ तेजसा पाकम् आगतः &

वायुम् आविशति प्राणम् अथासौ समुदीर्यते // वाप १.११६ *//

  • अन्तःकरणतत्त्वस्य $ वायुर् आश्रयतां गतः &

तद्धर्मेण समाविष्टस् तेजसैव विवर्तते // वाप १.११७ *//

  • विभजन् स्वात्मनो ग्रन्थीञ् $ छ्रुतिरूपैः पृथग्विधैः &

प्राणो वर्णान् अभिव्यज्य वर्णेष्व् एवोपलीयते // वाप १.११८ *//

  • आत्मा बुद्ध्या समर्थ्यार्थान् $ मनो युङ्क्ते विवक्षया &

मनः कायाग्निम् आहन्ति स प्रेरयति मारुतम् // वाप १.११९ *//

अजस्रवृत्तिर् यः शब्दः $ सूक्ष्मत्वान् नोपलभ्यते &
व्यजनाद् वायुर् इव स स्वनिमित्तात् प्रतीयते // वाप १.१२० //

तस्य प्राणे च या शक्तिर् $ या च बुद्धौ व्यवस्थिता &
विवर्तमाना स्थानिषु सैषा भेदं प्रपद्यते // वाप १.१२१ //

शब्देष्व् एवाश्रिता शक्तिर् $ विश्वस्यास्य निबन्धनी &
यन्नेत्रः प्रतिभात्मायं भेदरूपः प्रतायते // वाप १.१२२ //

शब्दादिभेदः शब्देन $ व्याख्यातो रूप्यते यतः &
तस्माद् अर्थविधाः सर्वाः शब्दमात्रासु निश्रिताः // वाप १.१२३ //

(षड्गादिभेदः अ) शब्दस्यपरिणामो ऽयम् $ इत्य् आम्नायविदो विदुः &
छन्दोभ्य एव प्रथमम् एतद् विश्वं प्रवर्तते // वाप १.१२४ //

विभज्य बहुधात्मानं $ स च्छन्दस्यः प्रजापतिः &
छन्दोमयीभिर् मात्राभिर् बहुधैव विवेश तम् // वाप १.१२५ //

साध्वी वाग् भूयसी येषु $ पुरुषेषु व्यवस्थिता &
अधिकं वर्तते तेषु पुण्यं रूपं प्रजापतेः // वाप १.१२६ //

प्राजापत्यं महत् तेजस् $ तत्पात्रैर् इव संवृत्तम् &
शरीरभेदे विदुषां स्वां योनिम् उपधावति // वाप १.१२७ //

यद् एतन् मण्डलं भास्वद् $ धाम चित्रस्य राधसः &
तद्भावम् अभिसंभूय विद्यायां प्रविलीयते // वाप १.१२८ //

इतिकर्तव्यता लोके $ सर्वा शब्दव्यपाश्रया &
यां पूर्वाहितसंस्कारो बालो ऽपि प्रतिपद्यते // वाप १.१२९ //

आद्यः कारणविन्यासः $ प्राणस्योर्ध्वं समीरणम् &
स्थानानाम् अभिघातश् च न विना शब्दभावनाम् // वाप १.१३० //

न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके $ यः शब्दानुगमाद् ऋते &
अनुविद्धम् इव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते // वाप १.१३१ //

वाग्रूपता चेत् उत्क्रामेद् $ अवबोधस्य शाश्वती &
न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी // वाप १.१३२ //

सा सर्वविद्याशिल्पानां $ कलानां चोपबन्धनी &
तद्वशाद् अभिनिष्पन्नं सर्वं वस्तु विभज्यते // वाप १.१३३ //

सैषा संसारिणां संज्ञा $ बहिर् अन्तश् च वर्तते &
तन्मात्राम् अव्यतिक्रान्तं चैतन्यं सर्वजातिषु // वाप १.१३४ //

अर्थक्रियासु वाक् सर्वान् $ समीहयति देहिनः &
तदुत्क्रान्तौ विसंज्ञो ऽयं दृश्यते काष्टकुड्यवत् // वाप १.१३५ //

  • भेदोद्ग्राहविवर्तेन $ लब्धाकारपरिग्रहा &

आम्नाता सर्वविद्यासु वाग् एव प्रकृतिः परा // वाप १.१३६ *//

  • एकत्वम् अनतिक्रान्ता $ वाङ्नेत्रा वाङ्निबन्धनाः &

पृथक् प्रत्यवभासन्ते वाग्विभागा गवादयः // वाप १.१३७ *//

  • षड्द्वारं षडधिष्ठानां $ [षट्प्र]बोधां षडव्ययाम् &

ते मृत्युम् अतिवर्तन्ते ये वै वाचम् उपासते // वाप १.१३८ *//

प्रविभागे यथा कर्ता $ तया कार्ये प्रवर्तते &
अविभागे तथा सैव कार्यत्वेनावतिष्ठते // वाप १.१३९ //

  • प्रविभज्यात्मनात्मानं $ सृष्ट्वा भावान् पृथग्विधान् &

सर्वेश्वरः सर्वमयः स्वप्ने भोक्ता प्रवर्तते // वाप १.१४० *//

स्वमात्रा परमात्रा वा $ श्रुत्या प्रक्रम्यते यथा &
तथैव रूढताम् एति तया ह्य् अर्थो विधीयते // वाप १.१४१ //

अत्यन्तम् अतथाभूते $ निमित्ते श्रुत्यपाश्रयात् &
दृश्यते ऽलातचक्रादौ वस्त्वाकारनिरूपणा // वाप १.१४२ //

अपि प्रयोक्तुर् आत्मानं $ शब्दम् अन्तर् अवस्थितम् &
प्राहुर् महान्तम् ऋषभं येन सायुज्यम् इष्यते // वाप १.१४३ //

तस्माद् यः शब्दसंस्कारः $ सा सिद्धिः परमात्मनः &
तस्य प्रवृत्तितत्त्वज्ञस् तद् ब्रह्मामृतम् अश्नुते // वाप १.१४४ //

  • प्राणवृत्तिम् अतिक्रान्ते $ वाचस् तत्त्वे व्यवस्थितः &

क्रमसंहारयोगेन संहृत्यात्मानम् आत्मनि // वाप १.१४५ *//

  • वाचः संस्कारम् आधाय $ वाचं ज्ञाने निवेश्य च &

विभज्य बन्धनान्य् अस्याः कृत्वा तां छिन्नबन्धनाम् // वाप १.१४६ *//

  • ज्योतिर् आन्तरम् आसाद्य $ च्छिन्नग्रन्थिपरिग्रहः &

कारणज्योतिषैकत्वं छित्त्वा ग्रन्थीन् प्रवर्तते // वाप १.१४७ *//

न जात्व् अकर्तृकम् कश् चिद् $ आगमं प्रतिपद्यते &
बीजं सर्वागमापाये त्रय्य् एवातो व्यवस्थिता // वाप १.१४८ //

अस्तं यातेषु वादेषु $ कर्तृष्व् अन्येष्व् असत्स्व् अपि &
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं लोको न व्यतिवर्तते // वाप १.१४९ //

ज्ञाने स्वाभाविके नार्थः $ शास्त्रैः कश् चन विद्यते &
धर्मो ज्ञानस्य हेतुश् चेत् तस्याम्नायो निबन्धनम् // वाप १.१५० //

वेदशास्त्राविरोधी च $ तर्कश् चक्शुर् अपश्यताम् &
रूपमात्राद् धि वाक्यार्थः केवलं नातितिष्ठति // वाप १.१५१ //

सतो ऽविवक्षा पारार्थ्यं $ व्यक्तिर् अर्थस्य लैङ्गिकी &
इति न्यायो बहुविधस् तर्केण प्रविभज्यते // वाप १.१५२ //

शब्दानाम् एव सा शक्तिस् $ तर्को यः पुरुषाश्रयः &
स शब्दानुगतो न्यायो ऽनागमेष्व् अनिबन्धनः // वाप १.१५३ //

  • यद् उदुम्बरवर्णानां $ घटीनां मण्डलं महत् &

पीतं न गमयेत् स्वर्गं किं तत् क्रतुगतं नयेत् // वाप १.१५४ *//

रूपादयो यथा दृष्टाः $ पर्यर्थं यतशक्तयः &
शब्दास् तथैव दृश्यन्ते विषापहरणादिषु // वाप १.१५५ //

यथैषां तत्र सामर्थ्यं $ धर्मे ऽप्य् एवं प्रतीयताम् &
साधूनां साधुभिस् तस्माद् वाच्यम् अभ्युदयार्थिनाम् // वाप १.१५६ //

सर्वो ऽदृष्टफलान् अर्थान् $ आगमात् प्रतिपद्यते &
विपरीतं च सर्वत्र शक्यते वक्तुम् आगमे // वाप १.१५७ //

साधुत्वज्ञानविषया $ सेयं व्याकरणस्मृतिः &
अविच्छेदेन शिष्टानाम् इदं स्मृतिनिबन्धनम् // वाप १.१५८ //

वैखर्या मध्यमायाश् च $ पश्यन्त्याश् चैतद् अद्भुतम् &
अनेकतीर्थभेदायास् त्रय्या चाचः परं परम् // वाप १.१५९ //

  • गौर् इव प्रक्षरत्य् एका $ रसम् उत्तमशालिनी &

दिव्यादिव्येन रूपेण भारती गौः शुचिस्मिता // वाप १.१६० *//

  • एतयोर् अन्तरं पश्य $ सूक्ष्मयोः स्पन्दमानयोः &

प्राणापानान्तरे नित्यम् एका सर्वस्य तिष्ठति // वाप १.१६१ *//

  • अन्या त्व् अप्रेर्यमाणैव $ विना प्राणेन वर्तते &

जायते हि ततः प्राणो वाचम् आप्याययन् पुनः // वाप १.१६२ *//

  • प्राणेनाप्यायिता सैवं $ व्यवहारनिबन्धनी &

सर्वस्योच्छ्वासम् आसाद्य न वाग् वदति कर्हि चित् // वाप १.१६३ *//

  • घोषिणी जातनिर्घोषा $ अघोषा च प्रवर्तते &

तयोर् अपि च घोषिण्या निर्घोषैव गरीयसी // वाप १.१६४ *//

  • स्थानेषु विवृते वायौ $ कृतवर्णपरिग्रहा &

वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना // वाप १.१६५ *//

  • केवलं बुद्ध्युपादान- $ क्रमरूपानुपातिनी &

प्राणवृत्तिम् अतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते // वाप १.१६६ *//

  • अविभागा तु पश्यन्ती $ सर्वतः संहृतक्रमा &

स्वरूपज्योतिर् एवान्तः सूक्ष्मा वाग् अनपायिनी // वाप १.१६७ *//

  • पीयूषापूर्यमाणापि $ नित्यम् आगन्तुभिर् मलैः &

अन्त्या कलेव सोमस्य नात्यन्तम् अभिधीयते // वाप १.१६८ *//

  • यस्यां दृष्टस्वरूपायाम् $ अधिकारो निवर्तते &

पुरुषे षोडशकले ताम् आहुर् अमृतां कलाम् // वाप १.१६९ *//

  • प्राप्तोपरागरूपा सा $ विप्लवैर् अनुषङ्गिभिः &

वैखरी सत्त्वमात्रेव गुणैर् न व्यवकीर्यते // वाप १.१७० *//

तद्विभागाविभागाभ्यां $ क्रियमाणाम् अवस्थितम् &
स्वभावज्ञैस् तु भावानां दृश्यन्ते शब्दशक्तयः // वाप १.१७१ //

अनादिम् अव्यवच्छिन्नां $ श्रुतिम् आहुर् अकर्तृकाम् &
शिष्टैर् निबध्यमाना तु न व्यवच्छिद्यते स्मृतिः // वाप १.१७२ //

अविभागाद् विवृत्तानाम् $ अभिख्या स्वप्नवच् छ्रुतौ &
भावतत्त्वं तु विज्ञाय लिङ्गेभ्यो विहिता स्मृतिः // वाप १.१७३ //

कायवाग्बुद्धिविषया $ ये मलाः समवस्थिताः &
चिकित्सालक्षणाध्यात्म- शास्त्रैस् तेषां विशुद्धयः // वाप १.१७४ //

शब्दः संस्कारहीनो यो $ गौर् इति प्रयुयुक्ष्यते &
तम् अपभ्रंशम् इच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम् // वाप १.१७५ //

अस्वगोण्यादयः शब्दाः $ साधवो विषयान्तरे &
निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम् // वाप १.१७६ //

ते साधुष्व् अनुमानेन $ प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः &
तादात्म्यम् उपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः // वाप १.१७७ //

न शिष्टैर् अनुगम्यन्ते $ पर्याया इव साधवः &
ते यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात् साक्षाद् अवाचकाः // वाप १.१७८ //

अंब्वंब्व् इति यथा बालः $ शिक्षमाणो ऽपभाषते &
अव्यक्तं तद्विदां तेन व्यक्तौ भवति निश्चयः // वाप १.१७९ //

एवं साधौ प्रयोक्तव्ये $ यो ऽपभ्रंशः प्रयुज्यते &
तेन साधुव्यवहितः कश् चिद् अर्थो ऽभिधीयते // वाप १.१८० //

पारंपर्याद् अपभ्रंशा $ विगुणेष्व् अभिधातृषु &
प्रसिद्धिम् आगता येन तेषां साधुर् अवाचकः // वाप १.१८१ //

दैवी वाग् व्यतिकीर्णेयम् $ अशक्तैर् अभिधातृभिः &
अनित्यदर्शिनां त्व् अस्मिन् वादे बुद्धिविपर्ययः // वाप १.१८२ //

उभयेषाम् अविच्छेदाद् $ अन्यशब्दविवक्षया &
यो ऽन्यः प्रयुज्यते शब्दो न सो ऽर्थस्याभिधायकः // वाप १.१८३ //


मुखपृष्ठं गच्छतु